ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਾਰਸ ! ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ

 
ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜੂਦ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਇਨਸਾਫ਼ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣੇ ਹਨ। ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਕੌਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਖਾਂ, ਸਵਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕੌਮੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ &ldquoਕੌਮਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਹਨ&rdquo, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੌਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਲੌ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੌਮ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਵੀ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੋਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਬੇਜਾਨ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਸੈਵ ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਉਣ ਲਈ ਲੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਭਿਆਲੀ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ &rsquoਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਕੌਮੀ ਹੋਂਦ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮੀ ਯਾਦ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕੌਮੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਖੋਖਲੀ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵਟੀ ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ &rsquoਤੇ ਉਸ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਚਨਬੱਧਤਾ। ਉਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਵਾਰਥਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਹਰ ਕੌਮ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਲੋਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਕਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਰੂਹ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ-ਸਰੋਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਾਨਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਖੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਾਰਸ ਉਹੀ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਜਾਂ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਰਾਹ &rsquoਤੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਾਰਸ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਜਰਮਨੀ